• 4638 барлығы
  • 26 бір айлық
  • 0 апта ішінде

Ақпарат орталығы

Рухани жаңғыру: «100 жаңа кітап» ғылыми сананы көтеруге ықпал етеді

Шарада  сөз бастаған    Л.Н.Гумилев атындағы  ЕҰУ Әлеуметтік-мәдени даму жөніндегі  проректоры,  ҚР ҰҒА  академигі  Дихан  Қамзабекұлы   «Рухани  жаңғыру» бойынша  дұрыс  бағытта жұмыс жасалып жатқанын айтты.   Оның айтуынша,  18 оқулықтың  аудармасы оңай келген дүние емес.

«Ғылым тіліндегі терминдерді де қазақ тіліне бейімдеу оңайға соққан жоқ. Ауқымды жұмыс атқарылып отыр,  сондықтан да   шараға  оқулықтардың таңдалып, дайындалуына қатысқан тікелей мамандар, профессорлар қатысты.  Бұл осы бағыттағы шеберлік алаңы, алғашқы мәжіліс деп айтуға болады»,  - деді Д.Қамзабекұлы.

Сондай-ақ, «Рухани жаңғыру» аясында  Астананың барлық қоғамдық, мәдени жұмыстарына қатысқан бірнеше азаматтар Астана әкімінің алғыс хатымен марапатталды.

Өз кезегінде, «Қазақ тіліндегі 100 жаңа оқулық»  жобасының редакциялық алқа мүшесі, ф.ғ.д профессор Шерубай Құрманбайұлы  әлемде болып жатқан  біздің гуманитарлық  ғылымдар  саласындағы жаңалықтардың барлығы  қазақ тілінде  уақытылы   күнбе-күн жетпей жатқанын айтты.

«Кеңестік кезде, осыған дейінгі аударылған кітаптардың барлығы  көркем әдеби стильде екен. Ол әрине, жақсы. Мопассан, Джек Лондонның шығармалары қазақ тілінде сайрады. Енді гуманитарлық  ғылым саласына келсек, қазақ тілінде аударылып жатқан жаңалықтар аз екен.  Әлемге кең тараған  озық  ғылыми еңбектер қазақ тілінде жарық көрмегенін байқадық. Ал, дамыған елдер, дамушы елдер  озық ғылыми жаңалықтарды дер кезінде өз тілдеріне аударуды  жөн көреді. Ғылымның тілі  Кеңес кезінде орыс тілі  болғандықтан. Ғылымдардың жаңалығын орыс тілінде алып жүрдік. Ал, Тәуелсіздіктен кейін  философиялық, ғылыми, психологиялық  еңбектерді қазақ тіліне аудара қойдық деп айта алмаймыз», -  деді ол. 

Сондай-ақ,  профессор   кез-келген тіл ғылыми ақпарат тілі ретінде  сақталып, ғылыми әдебиеттің қоры мол болса ол соншалықты тартымды болатынын жеткізді.

«Қазір  әр адам өзінің баласын жақсы маман болғанын қалайды. Ал, маман болу үшін ғылымға бет құру қажет. 100 жыл бұрынғы ғылыми еңбектерді оқып  қазір ешкім  жақсы маман бола алмайды.  «Рухани жаңғыру» бойынша аударылған кітаптардың барлығы  жалпы қазақ тілді  қоғамға арналған. Қазақ тілінде білім алып жатқан студент, жас мамандар үшін  бұл  өте маңызды қадам. Себебі, ана тілінде  ақпарат алу, оны қорыту, сараптау оны аударудан  әлдеқайда жақсы. Біз көп жағдайда тіл мәселесін көп айтамыз, оның қолданысын кеңейту жайында айтамыз. Соның ішінде аударма қжаттар мен бұйрықтарды, хаттамаларды аудару шеңберінде қалып қойды. Біз көп жағдайда  «аударма»  дегенде  орыс тілден  ресми құжаттарды аударманы еске түсіреміз», - деді Шерубай Құрманбайұлы.

Сондай-ақ, ол  ғылыми сананы қалыптастыру деген бар,  ғылыми сананы қалыптастыру  халықтың бәсекеге қабілетті болуын, халықтың алдыңғы қатарлы ғылымды игеру, технологияны игеруде  үлкен септігін тигізетінін айтты.  Сондықтан да,  оқулықтарды аудару маңызды болып отырған көрінеді.

«Келесі жылдан бастап оқулықтар университеттерде оқытыла бастағанда, бірден көрініс береді деп ойлаймыз.  Әзірге ізденімпаз, өз саласына шынымен жаны ашитын жастар  кітаптарды сүйсіне  оқып, пікір алмасады деген ойдамыз. Әлемдік ғылым гуманитарлық салада бірқатар елде жақсы дамыған. Біз көп жағдайда қазақ тілін зерттеген кезде тілдің құрылымына,  құрылысына барамыз. Кейінгі кезде лингвамәдениеттану сынды салалар дами бастағанмен, кей салалар дамымай қалған. Теориялық тұрғыда ағылшын тілмен салыстыру  көп  орын алады. Бұл студенттер үшін ғана емес, профессорларға да қажет екенін көрдік», - дейді ол.

Сондай-ақ, профессор   аталмыш оқулықтар  студенттер мен ғылыми саладағы адамдарға аударылып жатыр десек те, өздері  көп жаңалыққа кез болғанын жеткізді. 

«Бұл оқулықтармен танысқан кез келген адам өзіне қажетті жаңалықты, ақпаратты алатынына күмәніміз жоқ. Әлемнің  Кембридж, Оксфорд сынды  үздік университеттерінің  өзі   аталмыш кітаптарды жай оқытып жатқан жоқ. Бұл өте қажетті оқулықтар», - деді ол.

Сондай-ақ, профессор қазақ тіліне   көркем –әдебиеттің туындыларын аударған кезде ешбір қиындық туғызбайтынын айтты. Тілдің көркемдігі, байлығы ешбір қиындық туғызбайтынын айта келе  қазақ тіліне ғылыми терминдерді бейімдеу оңайға соқпағанын жеткізді.

«Ғылыми аудармамен оқулықтарды аударма кезінде бір нәрсеге душар болдық. Орыс классиктерінің туындылары  қазақша сайрағанын көрдік. Енді әлемдік ғылыми еңбектер қазақша сайрай алатынына көзіміз жетті. Бұл француздың не ағылшынның  ақпаратын қазақ тіліне тікелей аударып беруден әлдеқайда басқа деңгей. Оны осы жердегі профессорлар да біледі. Кеңестік кезеңде білім алған аға буын, көпшілік ғалымдар орыс тілін жетік білді. Ал, енді ағылшын, француз, неміс  тілін жетік біледі деп айта алмаймыз. Осы орайда, ғылым саласында түпнұсқамен танысып, оқи алатын ғалымның  аз екенін  көрдік.  Ғылыми ақпараттың уақытылы аударылып жетуі, ұлттық тілді ғылыми тілге айналдырып, халықтың ғылыми санасын көтеруге бағытталған», - дейді Ш.Құрманбайұлы.

Ал, Ұлттық академия академигі Болат Көмеков егемендікке жеткен соң, біз жаһандануға кірдік, себебі, Қазақстан  өз бетімен ешқашан дами алмайтынын  айтты.

«Біз қанша жыл бойы алыс-жақын елдермен тығыз қарым-қатынаста болдық. Соңғы үш ғасырда бұл қарым-қатынас сиреп қалды. Енді Тәуелсіздік алған соң бұл құндылықтарды қайта жаңғыртып жатырмыз. Ол құндылықтардың біразы дала уәллаятымен байланысты. Оның ішінде өнегелік, табиғатпен жарасымды болып, көзінің қарашығындай сақтау өте  құндылықтары бар. Оқулықтар жаһандану үрдісінде болғандықтан, әлемдік деңгейге сай етіліп аударылды. 100 оқулықтың саласы әртүрлі, жаратылыстануда шекара жоқ. Оны аудару қажет. Ал, әдебиетке, тілге, дінге келгенде біз ұлттық кодымызды сақтауымыз керек. Біздің қазақилығымыз, адамгершілігіміз, тәрбиеміз бастыста  таптырмайтын құрал. Осы жайттарды ескеруіміз қажет», -деді  Б.Көмеков.

Ол сондай-ақ,  ғылыми сананы қалыптастыру  бойынша тарихи  сананы  жоғарлату керектігін айтты.

«Бізде ру, тайпалық жүйе болған. Біз сол жүйе бойынша өстік. Олардың қарым-қатынасы  туған бауырластай болды. Қазір  оның барлығы ұмыт болды. Үш ғасыр бойы қазақты бөліп, ажыратып тастады.Ру, тайпалық жүйе қазақты тек біріктірген. Оны біз қалай жазбаймыз, жазып, көрсетуіміз керек.Мәселен, жаратылыстану саласын толық қамтыған болуы керек. Ал, қоғамдық, тәрбиелік  сала сыни көзбен аударылуы керек. Себебі, онда қазақтың құндылықтары жоқ, оны бірте-бірте енгізуіміз керек», - деп түйіндеді профессор.

Айта кетейік,  баяндамаларды талқылау барысында  сарапшылар  білім беру жүйесінің бәсекеге қабілеттілігін  көтеретін жобаларды  енгізуге мән беруді, еліміздің білім беру саласын оқу-әдістемелік  материалдармен қамтамасыз етудің тұжырымдамасын қайта қарауды ұсынды.

Сарапшы ғалымдар, Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің әлеуметтік-гуманитарлық мамандықтары бойынша  ғалымдары  жаңа  оқулықтарды  еліміздің  барлық жоғары   оқу  орындарына  бейімдеуді  жеделдетудің,  оларды оқу  үрдістеріне  қолдану  бойынша практикалық  семинарларды  өткізудің  қажеттілігін  ерекше атап  өтті.

Аягөз Құрмаш

Фото: Бауыржан Жуасбаев