Қарағандыда
  • USD 377.62
  • EUR 426.03
  • RUB 5.67
Қала әкімдігінің ресми интернет ресурсы

Ақпарат орталығы

ГлавнаяАқпарат орталығы

    Ян Аарт Шольте: «Дүниежүзі байлығының 50 % адамдардың 1 % өз бақылауында ұстап отыр»

    Ян Аарт Шольтенің Астанаға, жалпы бүгінгі Қазақ Еліне, Орталық Азия аумағына алғаш табан тиуі екен. Қош. Айтпағымыз ол емес. Мақсат пікірін жеткізу.

    Профессор баяндамасын слайд түрінде жасап әкелді. Өзі жазып шыққан еңбегінің жат жерде ұлықталып жатқаны, әрине, Ян Аарт Шольте мырза үшін үлкен мәртебе.

    Міне, еңбек. Міне, нағыз өз ісіне деген сүйіспеншіліктің асқан үлгісі. Кітап жазып, шаң басқан сөрелерде сақтамай, әлемді шарлап, көздің майын ағызып, тірнектеп жинақтаған мәліметтерін тап-тинақтай кітап қылып, өзгелерге рухани азық ете білген тұлға дер едім.

    Мейман Н. Назарбаев университетінің студенттерімен кездесуден соң, ҚР Тұңғыш Президенті Қоры жанындағы «Әлемдік экономика және саясат институтында» отандық сарапшылармен жүздесті. Кездесу шағын дәріс форматында өтті. 

    «Біз ең алдымен халықаралық ұйымдардағы дауыс беру жүйесін өзгертуіміз керек. Мысалы, «Халықаралық валюта қорын» (International Monetary Fund, IMF) алып қарайық. Қай мемлекет көп ақша құйса, сол елдің дегені болады. Бай мемлекеттердің ақ дегені алғыс, қара дегені қарғыс. Қалғандары сол ережеге бағынуға мәжбүр. Бұл бір ғана мысал. Тереңірек үңілсеңіз халықаралық қатынаста көптеген қарама-қайшылықтар жетіп артылады», - дейді профессор.

    Скандинавия деп аталып кеткен Еуропаның ең алып түбегінен ат арылтып келген экономистің дәріс сабағы «Жаһандық басқарудағы өкілеттілік» деп аталды. Өзі осы тақырыпта кітап жазып, еңбегі «Жаһандық сот төрелігінің жаңа тәртіптері: әлемдік экономикадағы құрылымдық қайта бөлу» деген атаумен жарық көрген.  Және қазіргі таңда қызу талқылану үстінде.

    Ағылшын тілінде кітап «New Rules for Global Justice: Structural Redistribution in the Global Economy» деп аталады.

    Аталмыш кітапта Ян Аарт Шольте жаһандық басқарудағы жаңашылдықтар  қазіргі заманда белең алған теңсіздікті төмендетуге сеп болатынын айтқан. Автор климаттың өзгеруі, сыбайлас жемқорлық, қаржы дағдарысы, азық-түлік жетіспеушілігі, интернет, көші-қон және басқа да мәселелерді шешу мақсатында жаңа ережелер ұсынады.

    «Теңдік мәселесін «Джини коэфицентіне» сәйкес анықтайтын болсақ, көптеген елдердің жағдайы мәз емес. Швеция 25, ал Қазақстан 29 орында. Бұл көп сұрақ туындататын жағдай. АҚШ 41, Бразилия 55, Намибия 66 тұр. Әлем бойынша орташа көрсеткіш 61-70 арасы», - дейді Шольте.

    Бұл азаматтың айтып отырғаны айдай ақиқат нәрсе. Бүгінгі күні адамдар мен адамдар, мемлекеттер мен мемлекеттер арасында теңдік жоғалған. Демек, сыйластық азайған дегенді айтады.

    Қазіргі жаһандық қарым-қатынасты реттейтін негізгі институционалдық ережелер көнерген.

    Осы күнге дейін халықаралық қарым-қатынаста қолданылып жүрген заңдар, нормалар – алпауыт корпорациялар мен мемлекеттердің мүддесіне ғана жұмыс істейді.

    Демек, жаһандық экономикадағы институционалды ұғымдар өзгеріп, мүлде жаңа ережелер бекітілмейінше жер бетіндегі кедейшілік пен соғысты тоқтату мүмкін емес.

    Өзі швециялық болғанмен, Нидерланды Корольдігінің азаматы, профессор Ян Аарт Шольтенің теориясы бойынша, адамдар жер бетіндегі байлыққа бірдей қол жеткізуі керек. Бұл кеңес заманында айтылған «барлық адамдар бірдей болуы тиіс» деген ұранмен үндестігін де аңғаруға болады. Бірақ бар байлықты ашса алақанында, жұмса жұдырығында ұстап отырған алпауыт елдер мен корпорациялар бұған қаншалықты келісе қояды?

    «Жаңа ережелердің енгізілуі, оның көпшілік тарапынан қолдау табуы фантастика емес. Қазір ақпарат заманы. Ақпараттық технологиялар дәуірі. Әлеуметтік желілердің үстемдік құрған уақыты. Бұрынғыдай ешкімнен ештеңені жасыру мүмкін емес. Халық біріксе, аудитория қолдаса оңай жүзеге асады.», - дейді профессор.

    Швед ғалымы Сассекс университеті (University of Sussex) мен Уорик Университеттері (University of Warwick) сынды британдық іргелі ЖОО халықаралық тәжірибесі бар білікті маман. Сондай-ақ, Лондонның Экономика мектебі (London School of Economics) мен М.Ломоносов атындағы Мәскеу мемлекеттік университетінде (МГУ) ғылыми қызметкер болған.

    Ян Аарт Шольте PhD докторы дәрежесін 1990 жылы Сассекс университетінде иеленсе, құрметті доктор атағын 2010 жылы Гетерборг университетінде алған. 

    Швед академигі жаһандану, жаһандық басқару, ғаламдық саясаттағы азаматтық қоғам, жаһандық демократия, ғаламдық басқарудағы өкілеттілік, интернетпен ғаламдық басқару және ғаламдық зерттеулер әдістемесі сынды салаларды терең зерттеген.

    Шольте мырза доллардың үстемдігінен арылу қазіргі әлемдік экономиканы дамудың жаңа сатысына көтереді дегенге сенімді. Алайда, мұнымен АҚШ қаншалықты келіседі? Бостандық ескерткішін 19 ғасырда орнатқан ресми Вашингтон, енді бір ғасыр өткен соң жауапкершілік монументін орнатып, бүткіл әлемді жарылқай қояды дегенге сену қиын.

    Өйткені, АҚШ елін әлемнің нөмірі бірінші экономикасына айналдырып отырған да біздің мейманымыздың айтып отырған «көнерген ережелері».

    Қазақ Елі қашан да сыртқы саясатта салмақты шешім қабылдайды. Еуропалық ғалымның бізге келіп, отандық сарапшылармен кездесуі көп жайттан хабар береді. Бұл бірінші кезекте біздің елге, болашағына деген сенімі. Ресми Астана блоктық ойындарды доғарып, күн тәртібіндегі негізгі мәселелердің консенсус арқылы шешілуіне жол ашып келеді.  

    «2030 жылы әлемде жаһандық басқару қажеттілігі туындайды. Мұндай ғаламдық ауқымдағы басқару жартылай көпқырлылықтың ескірген принципі негізінде, сонымен қатар, басым бөлігі басқа да институционалды құрылымдар арқылы қалыптасатын болады»,- деді профессор.

    Кездесу соңында Әлемдік экономика және саясат институты директоры Ержан Салтыбаев сөз алып:

    - «Біз профессор Шольтені институтымызда қабылдағанымызға өте қуаныштымыз. Күллі дүние жүзіне белгілі әрі тәжірибелі экономистің әлемдік экономика мен жаһандану үдерістерінің көптеген тенденциялары жөніндегі пікірін тыңдау бізге өте қызық болды»,- деді.

    Швеция профессоры:

    - «Әзірге көп жерді аралай алмадым. Назарбаев университетіне бардым және әріптестерімнің небары он жылда осындай әлемдік деңгейдегі жоғары оқу орнын салғаны мені шын мәнісінде таң-тамаша етті»,- деп ағынан жарылды.

    ҚР Тұңғыш Президенті – Елбасы Қоры жанындағы Әлемдік экономика және саясат институты (ӘЭСИ) 2003 жылы дүниеге келген. Институттың негізгі қызметі әлемдік экономика, геосаясат мәселелерін, Қазақстандағы саяси-әлеуметтік, әлеуметтік-экономикалық үдерістерді, сондай-ақ, Қазақстанның Тұңғыш Президентінің қызметі мен саяси мұрасын, Ұлт Көшбасшысының Қазақстанды тәуелсіз мемлекет ретінде құрып, мызғымастығын қамтамасыз етудегі қосқан үлесін ғылыми зерттеуге бағытталған.

    ӘЭСИ өз қызметінде қоғамдық пікір-таласқа белсене араласу арқылы тәуелсіз сипаттағы зерттеулер жүргізеді және талдау мен жоспарлау саласында мемлекеттің сараптау жұмыстарына қатысады.

    Данияр Оралов